Những miêu tả sâu sắc nhất luôn là những gì bản thân mình trực tiếp cảm nhận bằng chính cơ thể.
Đầu tiên phải khen cái tên bản dịch tiếng việt này, nghe rất thơ, gợi ra được tinh thần của cuốn sách: vừa giữ được ý nghĩa gốc When Breath Becomes Air, vừa mang nét gợi rất riêng trong tiếng Việt. Đây là hồi ký của Paul Kalanithi – một bác sĩ giải phẫu thần kinh nhưng mắc ung thư phổi khi sự nghiệp đang ở đỉnh cao. Những trang sách đưa người đọc đi từ quãng đời sinh viên y khoa, những năm tháng căng thẳng trong phòng mổ, đến lúc phải đối diện với chính bệnh án của mình. Từ một người chữa trị cho bệnh nhân, tác giả trở thành bệnh nhân, vừa điều trị, vừa viết, vừa truy vấn không ngừng: sống có nghĩa là gì, và khi cái chết đã ở ngay trước mặt, điều gì mới thật sự đáng để sống.
Phần đầu như một khúc dạo đầu nhẹ nhàng. Paul kể về hành trình của một bác sĩ nội trú giải phẫu thần kinh, những năm tháng mài giũa trong bệnh viện, rồi sự say mê với triết học, văn chương và câu hỏi “cái chết nghĩa là gì”. Đây là giai đoạn “khỏe mạnh hoàn hảo”, nhưng đọc với tâm thế người biết trước kết cục, mình thấy từng trang đều như có bóng mờ của sự hữu hạn. Đọc đến đoạn Paul kể về một bệnh nhân mất khả năng ngôn ngữ, chỉ có thể giao tiếp bằng con số, mình thấy rùng mình. Anh đặt câu hỏi: “What kind of life exists without language?” Một người phẫu thuật thần kinh đứng trước khoảnh khắc quyết định có cứu một bệnh nhân hay không, và câu trả lời lại nằm ở chỗ: không phải sống hay chết, mà là sống như thế nào.
Khi phát hiện ung thư, mọi thứ đảo lộn. Paul vốn biết rõ giải phẫu và sinh lý đau, từng nghe bệnh nhân diễn tả hàng trăm kiểu đau, nhưng khi chính mình chịu đau lưng, anh mới thốt lên: “I didn’t know what it felt like.” Khoảng cách giữa bác sĩ và bệnh nhân, tri thức và trải nghiệm, đột nhiên bị xoá nhoà. Cuốn sách trở nên đặc biệt: không còn là những trang lý thuyết khô khan của y học, mà là tiếng nói của một con người đang vừa chữa bệnh cho người khác, vừa chiến đấu với căn bệnh của chính mình. Mỗi dòng chữ đều mang trọng lượng của sự thật, của một người bước đi trên ranh giới giữa sự sống và cái chết.
Đến lúc mình nhận ra cuốn sách dừng lại giữa chừng, và phần kết phải do Lucy – vợ tác giả – viết, mới thấy hết sự nghiệt ngã của sinh mệnh. Nó không phải kiểu “kết mở” hay “chủ ý bỏ dở” của văn chương, mà là sự dang dở thật sự, vì người viết đã không còn. Cái đồng hồ cuộc đời mà Paul hay nhắc đến, mình đọc mà như nghe được tiếng click clack đếm ngược, lạnh lẽo, không thể né tránh. Đọc tới đó thấy ghê thật, vừa thương, vừa bất lực, vừa rùng mình vì tất cả chúng ta đều đang sống cùng một chiếc đồng hồ như thế, chỉ là chưa đến lúc kim chỉ về mình mà thôi.
Paul nhận ra rằng câu hỏi quan trọng không còn là “sống được bao lâu nữa”, mà là “sống thế nào mới xứng đáng với quãng thời gian còn lại”. Ông vẫn tiếp tục làm việc trong phòng mổ chừng nào còn đủ sức, vẫn đọc sách, vẫn viết, vẫn cùng vợ mơ về tương lai dù biết có thể không bao giờ kịp chạm tới. Chính thái độ này làm mình thấy cuốn sách không chỉ là lời kể lại bệnh tình, mà là một cuộc đối thoại về ý nghĩa của sự tồn tại. Sách đượm sắc u uất nhưng cũng tràn đầy đam mê sống, và sự chấp nhận cái chết đang đến. Có lẽ cái quý giá nhất mà cuốn sách mang lại không phải là câu trả lời, mà là sự can đảm để đặt câu hỏi — sống như thế nào mới đáng sống, và khi cái chết không còn là điều xa xôi, ta sẽ chọn sống ra sao trong từng ngày còn lại.